|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
عبدالرّزاق بن همام بن نافع ابوبکر حمیری صنعانی مکنّی به ابوبکر، متولّد حدود ۱۲۶ و متوفّای ۲۱۱ه ق.، عالم، مفسّر، محدّث و از بزرگان و عالمان قرن دوم هجری قمری و مورد مراجعه ائمّه اهل سنّت در یمن بوده است.. [ویرایش] ۱ - شرح حالعبدالرّزاق صنعانی حدود ۱۲۶ه .ق. در یمن به دنیا آمد. [۱]
الأمالی فی آثار الصحابة، سید ابراهیم مجدی، ص ۶.
او را به نامهای ابیبکر عبدالرّزاق بن همام بن نافع صنعانی حمیری، حمیری، عبدالرّزاق صنعانی و ابوبکر عبدالرّزاق نیز نامیدهاند.عبدالرّزاق صنعانی در طلب علم به حجاز، شام و عراق سفر کرد، علمای بزرگ دوران خودش را دید و از آنها علم آموخت. سپس ملتزم بزرگانی از اهل علم به شکل شاگرد خصوصی شد؛ او هفت سال پیش معمّر، زانوی شاگردی زد تا جایی که اغلب احادیث وی را حفظ کرد. [۲]
الأمالی فی آثار الصحابة، سید ابراهیم مجدی، ص ۶.
این فقیه ارجمند که در اواخر عمر، بیناییاش را از دست داد، از حافظان برجسته قرآن کریم بود. عبدالرّزاق از حافظان حدیث و راویان مورد اعتماد بوده و هفده هزار حدیث را از حفظ داشت.برخی درباره وی احتمال تشیع دادهاند. مسلّم است که امیرالمؤمنین علی علیه السّلام را بر سایر خلفای سهگانه ترجیح میداد؛ او در اینباره مینویسد: «وقتی شرح صدر یافتم که علی را بر ابوبکر و عمر راجح دانستم.» [ویرایش] ۲ - تشیعّ عبدالرّزاقسلمة بن شبیب میگوید: «شنیدم که عبدالرّزاق میگفت: واللّه ما إنشرح صَدري قطّ أن أفضل عََليّا علي ابي بکر و عمر، رحم اللّه أبا بکر وعمر وعثمان، من لم يحبّهم فما هو مؤمن و أوثق اعمالي حُبّي ايّاهم؛ به خدا قسم! که شرح صدر نیافتم؛ مگر زمانی که علی را بر ابوبکر و عمر برتری دادم و از آنها برتر دانستم. البتّه خدا ابوبکر و عمر و عثمان را بیامرزد و هرکه آنان را دوست ندارد، مؤمن نیست و بهترین اعمال من محبّتم نسبت به آنان است.» [۳]
الأمالی فی آثار الصحابة، سید ابراهیم مجدی، ص ۱۰.
همچنین عبدالرّزاق از کسانی است که بر سکوتش در تفضیل بعد از ابوبکر و عمر مورد عتاب قرار گرفت... . [۴]
الأمالی فی آثار الصحابة، سید ابراهیم مجدی، ص ۱۰.
به هرحال این معنی از تفضیل حضرت علی علیه السّلام بر دیگر خلفا و محبّت به آن حضرت، با معنی شیعه اصطلاحی که جانشینی پس از پیامبر صلّ الله علیه و آله را به انتساب و منحصر در امیرالمؤمنین علی علیه السّلام و پس از ایشان در فرزندان آن حضرت علیه السّلام میدانند، متفاوت است. [۵]
الأمالی فی آثار الصحابة، سید ابراهیم مجدی، ص ۹.
البتّه ممکن است کسی احتمال تقیه را هم در این مورد برای عبدالرّزاق بدهد؛ ولی در کل آنچه مسلّم است، ارادت او به امیرالمؤمنین علی علیه السّلام و تفضیل ایشان بر خلفای سهگانه است. والله اعلم.ابن اثیر در تاریخ الکامل گفته است: «او از مشایخ و اساتید احمد بود و به مذهب شیعه اعتقاد داشت.» عبدالحسین شرف الدّین در کتاب المراجعات خود درباره عبدالرزّاق آورده است: «عبدالرّزاق بن همام بن نافع حمیری صنعانی از اعیان و بزرگان شیعه و فرد نیکی از گذشتگان صالح این جمعیت بوده است... متّقی هندی ضمن بحث از حدیث ۵.۹۹۴ کتاب کنزالعمّال درباره او سخن گفته و به شیعه بودن وی تصریح نموده است.» ابن قتیبه در کتاب معارف، او را از رجال شیعه خوانده است. طیالسی نقل نموده است: «از ابن معین شنیدم که میگفت:روزی از عبدالرّزاق سخنی شنیدم که آن را دلیل تشیع او گرفتم و به او گفتم: اساتید تو همانها که دانش از آنها فرا گرفتی، یعنی معمّر، مالک، ابن جریح، ابوسفیان و اوزاعی، همه از اهل تسنّن هستند. تو این مذهب (مذهب تشیع) را از که آموختی؟ گفت: جعفر بن سلیمان ضبعی پیش ما آمد. من او را مردی فاضل و در طریق هدایت نیک یافتم. من این مذهب را از او گرفتم.» عبدالرّزاق در این سخن، به تشیع اعتراف میکند و میرساند که آن را از جعفر ضبعی گرفته است؛ امّا محمّد بن ابوبکر مقدمی، نظرش این بود که جعفر ضبعی به وسیله عبدالرّزاق شیعه شده و همواره عبدالرّزاق را به دلیل این عملش نفرین میکرد - چنانکه در شرح حال جعفر ضبعی در میزان الاعتدال آمده - و میگفت: «نابود باد عبدالرّزاق که غیر از او کسی جعفر را فاسد نکرد.» یعنی مذهب تشیع را به او آموخت. [ویرایش] ۳ - اساتید و مشایخوی از اساتید زیادی نقل حدیث کرده که نشان از همّتش در طلب علم دارد. برخی از افرادی که وی از آنها نقل حدیث کرده عبارتند از: عبیدالله بن عمر (به مقدار کم)، ابن جریج، معمّر (فراوان از وی حدیث کرده است)، حجّاج بن اَرطاة، عبدالملک بن ابوسلیمان، مثنی بن صباح، عمر بن ذرّ، محمّد بن راشد، زکریا بن اسحاق، عکرمة بن عمّار، عبدالله بن سعید بن ابوهند، ثور بن یزید، اَیمن بن نابل، اَوزاعی، سعید بن عبدالعزیز، سفیان ثوری، اسرائیل بن یونس، مالک بن انس، همام و... [۷]
الأمالی فی آثار الصحابة، سید ابراهیم مجدی، ص ۶.
[ویرایش] ۴ - جایگاه و مقام علمیوی دانشمندی آگاه و پرهیزکار بود و بسیاری از علمای آن روزگار از دانش او بهره بردهاند. درباره نقل حدیث از وی اقوال متفاوتی نقل شده است. عقیلی میگوید: «از احمد بن محمّد شنیدم که میگفت: از ابوصالح محمّد بن اسماعیل ضراری شنیده که میگفت: ما در صنعا نزد عبدالرّزاق بودیم که کسی به ما گفت: یحیی بن معین و احمد بن حنبل و دیگران از حدیث عبدالرّزاق کراهت دارند و آن را متروک میدارند. ما از شنیدن این مسئله بسیار متأثّر شدیم. من سختی راه و هزینهها و سایر مشکلات را به جان خریدم و در موسم حج به مکّه رفتم و در آنجا یحیی بن معین را ملاقات کردم و به او گفتم: ای ابو زکریا! چیزهایی درباره عبدالرّزاق از شما شنیدهام. آیا این شنیدهها صحّت دارد؟ گفت: چه شنیدهای؟ گفتم: به ما گفتهاند که شما حدیث وی را ترک کرده و از آن رویگردانیدید. گفت: ای ابوصالح! اگر عبدالرّزاق از اسلام هم برگردد، ما حدیث وی را ترک نمیکنیم.» [۸]
. الأمالی فی آثار الصحابه، سید ابراهیم مجدی، ص ۶.
احمد بن صالح درباره وی گفته است: «به احمد بن حنبل گفتم: آیا نیکوتر از حیث حدیث (احسن حدیثا) از عبدالرّزاق دیدهای؟ گفت: نه.» هشام بن یوسف میگوید: «کان عبدالرّزاق اعلمنا و احفظنا؛ عبدالرّزاق عالمترین ما و امانتدارترینمان بود.» ذهبی درباره وی مینویسد: «الحافظ الکبیر، عالم الیمن، الثقة، شیخ الإسلام و محدّث الوقت صاحب التّصانیف.» احمد عجلی، عبدالرّزاق را به ثقه توصیف میکند. ابن حجر عسقلانی مینویسد: «ثقة، حافظ، مصنّف، شهیر، عمی فی آخر عمره فتغیر و حدیثه فی الکتب السّتة.» و ابن عماد حنبلی میگوید: «عبدالرّزاق بن همام، علّامه حافظ و صاحب مصنّفات است که ائمّه اهل سنّت در یمن به وی مراجعه میکردند. علمش بسیار وسعت داشت و ثقه غیر واحد بود.» [۹]
الأمالی فی آثار الصحابة، سید ابراهیم مجدی، صص ۷-۸.
ذهبی در کتاب میزان الاعتدال میگوید: «عبدالرّزاق بن همّام بن نافع، امام ابوبکر حمیری صنعانی، یکی از اعلام و بزرگان و موثّقان است.» آنگاه به شرح حالش پرداخته تا به اینجا که میگوید: «او چیزهای فراوانی نوشت و کتاب الجامع الکبیر که گنجینهای از دانش است، تصنیف نمود. مردم برای فراگیری دانش، از دور و نزدیک به سوی او رخت سفر میبستند.» و از جمله آنها احمد، اسحاق، یحیی، ذهلی، رمادی و عبد را باید نام برد. همه دانشمندان اهل سنّت از او علم و حدیث اخذ نمودهاند و تمام آنها بدون استثنا به احادیث او استدلال کردهاند تا آنجا که - چنانکه در شرح حالش در وفیات الاعیان ابن خلّکان آمده است - گفته شده است: «پس از رسول خدا صلّ الله علیه و آله، مردم برای فراگرفتن دانش و حدیث، به اندازهای که به سوی عبدالرّزاق کوچ کردند و رخت سفر بستند، به سوی هیچ کس نرفتند.» [ویرایش] ۵ - آثار علمیعبدالرّزاق بن همام مؤلّفاتی دارد که از این میان برخی به دست ما نرسیده است. از مؤلّفات وی میتوان موارد زیر را نام برد: الجامع الکبیر (در حدیث)، المصنّف (در علم حدیث که چاپ شده و برخی معتقدند همان الجامع الکبیر است)، تفسیر القرآن (نسخه خطّی)، الأمالی فی آثار الصّحابه، المغازی، تزکية الأرواح عن مواقع الأفلاح و السنن فی الفقه. [۱۱]
الأمالی فی آثار الصحابة، سید ابراهیم مجدی، ص ۷.
۵.۱ - بررسی کتاب مهدوی عبدالرزّاقهرچند بخش اعظمی از کتاب المصنّف به روایات فقهی اختصاص داده شده، امّا صنعانی در جلدهای پایانی این کتاب، به موضوعاتی، همچون معاد، اخلاق و مهدویت پرداخته است. با مطالعه و بررسی جلد یازدهم این کتاب میبینیم که صنعانی بابهایی با عناوین الفتن، المهدی عجّل الله تعالی فرجه الشریف، ظهور عیسی بن مریم علیه السّلام و اشراط السّاعه را در کتاب خویش گنجانده است. از حدیث شماره ۲۰.۷۲۶ تا ۲۰.۸۴۶، یعنی در حدود یکصد حدیث از رسول اکرم صلّ الله علیه و آله در موضوعات مختلف مهدویت در المصنّف آمده است. [۱۲]
. المصنّف، عبدالرّزاق صنعانی، ج ۱۱، صص ۳۴۰- ۴۰۳.
[ویرایش] ۶ - وفاتابن اثیر وفات او را در آخر حوادث سال ۲۱۱ه .ق. در تاریخ الکامل آورده و گفته است: «در این سال، عبدالرّزاق بن همام صنعانی محدّث وفات یافت.» [ویرایش] ۷ - مستندات مقاله• آیین رحمت، معارف اسلامی و پاسخ به شبهات کلامی، دفتر مرجع عالیقدر حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی. • الأمالی فی آثار الصحابة، سید ابراهیم مجدی، تألیف عبدالرّزاق بن همام صنعانی، مکتبة القرآن، قاهره، بیتا. • الکامل فی التّاریخ، عزالدّین علی بن محمّد ابن اثیر جزری، بیروت، دار صادر، ۱۳۸۵ه .ق. • المراجعات، عبدالحسین شرف الدین، المجمع العالمی لاهل البیت، تهران، ۱۳۷۱ه .ش. • المصنّف، عبدالرّزاق صنعانی، نشر اعظمی. • میزان الاعتدال، محمّد بن احمد ذهبی، به کوشش علی محمّد بجاوی، بیروت، دارالمعرفة، ۱۹۶۳م. [ویرایش] ۸ - پانویس
[ویرایش] ۹ - منبعمؤسسه فرهنگی هنری موقوفه موعود عصر(عج) ردههای این صفحه : راویان موثق قرن 2 (قمری) | راویان موثق قرن 3 (قمری) | شخصیتهای قرن 2 (قمری) | شخصیتهای قرن 3 (قمری) | مؤلفان قرن 2 (قمری) | مؤلفان قرن 3 (قمری) | محدثان قرن 2 (قمری) | محدثان قرن 3 (قمری) | مفسران قرن 2 (قمری) | مفسران قرن 3 (قمری)
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
