|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
علی بن ابیحمزه بطائنی، صحابی و راوی احادیث امام صادق و امام کاظم، مکنّی به ابوالحسن، متوفای حدود سال ۲۰۰ه.ق، از سران واقفیه و همعصر امام رضا است. [ویرایش] ۱ - شرح حالپدرش ابوحمزه سالم از مردم کوفه بود که با انصار پیوند ولاء داشت. [۱]
. اسماء مصنفی الشّیعة المشتهر برجال النجاشی، احمد بن علی نجاشی، ص ۲۴۹.
[۲]
. رجال الطّوسی، محمّد بن حسن طوسی، ص ۲۴۵.
[۳]
. رجال الطّوسی، محمّد بن حسن طوسی، ص ۳۳۹.
[۴]
. معجم رجال الحدیث، سیّد ابوالقاسم خوئی، ج ۱۲، ص ۲۳۴.
نسبت او به بطائنی، مشعر بدان سبب است که او یا پدرانش به بافتن آستریِ لباس (بِطانه) یا خرید و فروش آن اشتغال داشتهاند. [۵]
. الأنساب، عبدالکریم بن محمّد سمعانی، ج ۲، ص ۲۵۷.
[۶]
. تنقیح المقال فی علم الرّجال، عبدالله بن محمّد مامقانی، ج ۱، ص ۲۹۰.
حسن فرزند بطائنی نیز از چهرههای سرشناس واقفیه بوده و در کتب رجال، در ضعف او کمتر تردید شده است. در عرف محدّثان شیعه، هر گاه کلمه بطائنی به تنهایی استعمال شود، مراد پدر است. همنامِ علی بن ابیحمزه بطائنی در میان اصحاب ائمّه(ع)، علی بن ابیحمزه ثمالی است که از ثقات است و احیاناً در صورت عدم ذکر نسبت نامش با بطائنی خلط میشود. محدّثان از جمله کاظمی در هدایة المحدّثین [۷]
. هدایة المحدّثین، محمّدامین بن محمّدعلی کاظمی، ص ۲۱۱.
برای تشخیص این دو تن راههایی ذکر کردهاند.بنا بر برخی روایات، بطائنی را امام کاظم(ع) تأیید کرده و وی در شمار نمایندگانِ مالی آن حضرت بوده است؛ اگرچه برخی خلاف این را نقل کردهاند. [ویرایش] ۲ - ماجرای پیوستن بطائنی به مدعیان وقفکشی، [۸]
. اختیار المعرفة الرّجال (تلخیص کتاب رجال، محمّد بن عمر کشّی)، محمّد بن حسن طوسی، صص ۴۰۵ و ۴۹۳.
بطائنی و چند تن دیگر را نام میبرد که به دلیل در بند بودنِ امام کاظم(ع) اموال زیادی از پرداختهای مالی شیعیان نزد ایشان گرد آمده بود. در نتیجه بعد از اطّلاع از شهادت آن حضرت، با انگیزهٔ تصرّف این داراییها منکر وفات آن حضرت شدند و او را آخرین امامی معرّفی کردند که غیبت گزیده است و مذهب وقف از اینجا آغاز شد.پیوستن بطائنی به مدّعیان وقف و پیشگام بودن او در این ماجرا را همه به اتّفاق ذکر کردهاند. معاصران او و نیز علمای رجال، چون ابن غضائری، [۹]
. معجم رجال الحدیث، سیّد ابوالقاسم خوئی، ج ۱۲، ص ۲۳۴.
نجاشی، [۱۰]
. اسماء مصنفی الشّیعة المشتهر برجال النجاشی، احمد بن علی نجاشی، ص ۲۴۹.
شیخ طوسی، [۱۱]
. الغیبة، محمّد بن حسن طوسی، ص ۶۷.
علامه حلی [۱۲]
. رجال العلامة الحلّی، حسن بن یوسف علّامه حلّی، صص ۲۳۱-۲۳۲.
و ابن داوود حلی [۱۳]
. الرّجال، حسن بن علی بن داوود حلّی، ص ۲۵۹.
و محقّقان بعدی از او با عناوین رئیس واقفیه و پایهگذار وقف و یکی از ارکانِ وقف و نخستین کسی که این نظریه را مطرح کرد، یاد نموده و غالباً به انگیزهٔ مالاندوزی او و همراهانش اشاره کردهاند.طبق روایات، امام رضا(ع) با او و همفکرانش مناظره کرده است. بطائنی، عصاکشِ ابوبصیر یحیی بن ابیالقاسم (م ۱۵۰ه.ق) بود و از او احادیث بسیار روایت کرده است؛ [۱۴]
. اسماء مصنفی الشّیعة المشتهر برجال النجاشی، احمد بن علی نجاشی، ص ۲۴۹.
چنانکه از ۵۴۵ حدیث که در کتب اربعهٔ شیعه از بطائنی نقل شده، سیصد و بیست و پنج مورد آن، خصوصاً مباحث قرآنی، به روایت از ابوبصیر است.[ویرایش] ۳ - جایگاه و مقام علمیدربارهٔ وثاقت و قبول روایات بطائنی، با توجّه به انکار امامت حضرت رضا(ع) چند نظریه وجود دارد: بنا بر نقل کشّی، [۱۵]
. اختیار المعرفة الرّجال (تلخیص کتاب رجال، محمّد بن عمر کشّی)، محمّد بن حسن طوسی، ص ۴۰۳.
علی بن حسن بن فضّال، او را کذّاب و متّهم خوانده است.بیشتر رجالیان و فقها، مثل سید مرتضی، ابن غضائری، صاحب مدارک و علّامه حلّی معتقد به ضعف او بوده و در استدلالات فقهی به روایات وی عمل نکردهاند، استثنائاً علّامه حلّی در برخی موارد به روایت او استناد کرده است. [۱۶]
. رجال العلامة الحلّی، حسن بن یوسف علّامه حلّی، ص ۹۶.
[۱۷]
. سماء المقال فی تحقیق علم الرّجال، ابوالهدی کلباسی، صص ۱۳۴-۱۳۵.
معرّفی او به عنوان واقفی، در رجال نجاشی، کشّی و علّامه حلّی و دیگر کتب، نشانهٔ تأیید نظر معتقدان به ضعف بطائنی است. در مقابل، کسانی با استناد به مطالبی، مانند عمل اصحاب به احادیث او و نقل حدیث از او توسّط محدّثانی، مانند ابن ابیعمیر و بزنطی که جز از ثقات روایت نمیکردهاند و نیز صاحب اصل بودن او و روایات منقول در ستایش وی، او را توثیق کردهاند. [۱۸]
. تنقیح المقال فی علم الرّجال، عبدالله بن محمّد مامقانی، ج ۲، ص ۲۶۲.
[۱۹]
. معجم رجال الحدیث، سیّد ابوالقاسم خوئی، ج ۱۱، صص ۲۲۵-۲۲۶.
برخی از جمله کلباسی، صاحب سماء المقال، وثاقت او را به دوران قبل از وفات امام کاظم(ع) و ضعف او را به دورهٔ بعد، که مذهب وقف را پایه گذاری کرده، نسبت میدهند و عقیدهٔ متأخّر او را نشانهٔ عدم عدالت پیشین نمیدانند. [۲۰]
. سماء المقال فی تحقیق علم الرّجال، ابوالهدی کلباسی، صص ۱۵۱-۱۵۳.
محدث نوری [۲۱]
. مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، میرزا حسین نوری، ج ۳، صص ۶۲۳-۶۲۵.
معتقد است که بزرگانِ اصحاب، روایات بطائنی را جز در مسائل راجع به مذهب وقف، تلقّی به قبول کرده و او را در این گونه مسائل، ثقه میدانستهاند. (این نکته را از تعبیر شیخ طوسی در عدّة الاصول [۲۲]
. عدّة الاصول، محمّد بن حسن طوسی، ج ۱، صص ۳۸۰-۳۸۱.
میتوان دریافت.)بنا بر نظریهٔ اخیر، حتّی در دوران وقف نیز از او استماع حدیث میشده است؛ ولی به این مطلب - با توجّه به نهی شدید حضرت رضا(ع) از همنشینی با واقفیه - نمیتوان اعتماد کرد. در نتیجه، اگر استماع روایات او پیش از وفات امام کاظم(ع) بوده باشد، در شمار احادیث صحیح و در غیر این صورت، موثّق خواهد بود؛ هر چند ابن فضّال، بدو نسبتِ کذب داده است. [ویرایش] ۴ - اساتید و مشایخبطائنی گذشته از امام صادق و امام کاظم و امام رضا(ع) و ابوبصیر، از حدود پانزده تن از راویان بزرگ شیعه، مثل ابان بن تغلب و معاویة بن عمار و محمد بن مسلم نقل حدیث کرده است. [ویرایش] ۵ - شاگردان و راویانبیش از چهل نفر، از جمله محمّد بن ابیعمیر و یونس بن عبدالرحمان و حسن بن محبوب و جعفر بن بشیر روایات او را نقل کردهاند. [۲۳]
. معجم رجال الحدیث، سیّد ابوالقاسم خوئی، ج ۱۱، صص ۴۸۷-۵۰۰.
[ویرایش] ۶ - آثارنجاشی [۲۴]
. اسماء مصنفی الشّیعة المشتهر برجال النجاشی، احمد بن علی نجاشی، ص ۲۵۰.
او را مصنّف چند کتاب در تفسیر و فقه میداند و شیخ طوسی در رجال، [۲۵]
. رجال الطّوسی، محمّد بن حسن طوسی، ص ۳۳۹.
وی را صاحب کتاب و در فهرست، [۲۶]
. الفهرست، محمّد بن حسن طوسی، ص ۱۶۲.
صاحب اصل معرّفی میکند. از آثار دیگر او الرّجعة است.۶.۱ - کتب بطائنی پسربطائنی پسر، کتابهایی نیز نوشته بوده و در کتب اربعهٔ شیعه در حدود پنجاه حدیث از طریق او نقل شده است. [ویرایش] ۷ - وفاتبطائنی در حدود سال ۲۰۰ه.ق درگذشته است. [ویرایش] ۸ - پانویس
[ویرایش] ۹ - منابعاختیار المعرفة الرّجال (تلخیص کتاب رجال، محمّد بن عمر کشّی)، محمّد بن حسن طوسی، تحقیق حسن مصطفوی، مشهد، دانشگاه مشهد، چاپ اوّل، ۱۴۰۹ه.ق. اسماء مصنفی الشّیعة المشتهر برجال النجاشی، احمد بن علی نجاشی، چاپ موسی شبیری زنجانی، قم، ۱۴۰۷ه.ق. الأنساب، عبدالکریم بن محمّد سمعانی، حیدرآباد دکن، چاپ عبدالرّحمن بن یحیی معلمی یمانی، ۱۳۸۳ه.ق. «بطائنی»، حسن طارمی، دانشنامهٔ بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۶۷ه.ش. تنقیح المقال فی علم الرّجال، عبدالله بن محمّد مامقانی، چاپ سنگی نجف، ۱۳۴۹-۱۳۵۲ه.ق. الرّجال، حسن بن علی بن داوود حلّی، چاپ محمّدصادق آل بحرالعلوم، نجف، [۱] ، ۱۳۹۲ه.ق؛ چاپ افست قم، [۲] ، [۳] . رجال الطّوسی، محمّد بن حسن طوسی، نجف، [۴] ، ۱۳۸۰ه.ق. رجال العلامة الحلّی، حسن بن یوسف علّامه حلّی، نجف، [۵] ، ۱۳۸۱ه.ق؛ چاپ افست قم، [۶] ، ۱۴۰۲ه.ق. سماء المقال فی تحقیق علم الرّجال، ابوالهدی کلباسی، قم، چاپ محمّدعلی روضاتی اصفهانی، ۱۳۳۲ه.ش. عدّة الاصول، محمّد بن حسن طوسی، نجف، چاپ محمّدمهدی، قم، ۱۴۰۳ه.ق. الغیبة، محمّد بن حسن طوسی، تهران، [۷] ، تاریخ مقدّمه ۱۳۹۸ه.ش. الفهرست، محمّد بن حسن طوسی، نجف، چاپ محمّدصادق آل بحرالعلوم، ۱۳۵۶ه.ق؛ چاپ افست قم، [۸] ، ۱۳۵۱ه.ش. مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، میرزا حسین نوری، چاپ سنگی تهران، ۱۳۱۸-۱۳۲۱ه.ش؛ چاپ افست تهران، [۹] ، ۱۳۸۲-۱۳۸۳ه.ش. معجم رجال الحدیث، سیّد ابوالقاسم خوئی، بیروت، [۱۰] ، ۱۴۰۳ه.ق. هدایة المحدّثین، محمّدامین بن محمّدعلی کاظمی، قم، چاپ مهدی رجائی، ۱۴۰۵ه.ق. |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
